Jakie badania na cukrzycę? Kompletny przewodnik po diagnostyce
Cukrzyca to dziś jedno z największych wyzwań zdrowia publicznego – obecnie koszty leczenia i powikłań cukrzycy to jeden z głównych czynników obciążających system ochrony zdrowia. Jakie są charakterystyczne objawy cukrzycy? Jak się ją diagnozuje? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w artykule.
Powiązane artykuły
Czym jest cukrzyca? Charakterystyka i rodzaje
Cukrzyca to choroba metaboliczna, która cechuje się przewlekłą hiperglikemią (stale utrzymującym się wysokim stężeniem glukozy we krwi) wynikającą z nieprawidłowego wydzielania lub działania insuliny. Możliwe odmiany to:
Cukrzyca typu 1
Jest to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w przebiegu której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki (błędnie identyfikuje je jako obce), które odpowiedzialne są za produkcję insuliny. To prowadzi do chronicznego niedoboru insuliny i przewlekłej hiperglikemii.
Cukrzyca typu 2
Jest najczęstszą postacią cukrzycy. Rozwija się w wyniku współistnienia insulinooporności oraz postępującego upośledzenia wydzielania insuliny przez komórki beta trzustki.
Jej pierwsze objawy są często subtelne, niezauważalne i narastają powoli. Dlatego warto wykonywać regularnie badania kontrolne – cukrzycę typu 2 diagnozuje się często przypadkowo, „przy okazji”.
Cukrzyca MODY
Cukrzyca młodych dorosłych typu MODY to rzadka, dziedziczna postać cukrzycy (1-5% przypadków). Przebieg jest często bezobjawowy – często rozpoznaje się ją u osób przed 25 r.ż, które nie mają problemu z zaburzeniami masy ciała.
Polega na mutacji w genie kodującym enzym, który kontroluje przemiany glukozy w trzustce lub genach warunkujących prawidłowe wydzielanie insuliny.
Ostateczna diagnoza wymaga badań genetycznych.
Cukrzyca LADA
LADA (Latent Autoimmune Diabetes in Adults) to utajona autoimmunologiczna postać cukrzycy typu 1 występująca u dorosłych.
Mamy tu do czynienia z przeciwciałami przeciwko komórkom beta trzustki, ale w LADA początek choroby występuje później i jej rozwój jest wolniejszy.
Cukrzyca ciążowa
To specyficzne dla ciąży zaburzenia tolerancji glukozy. Warunkiem rozpoznania jest hiperglikemia po raz pierwszy wykryta w ciąży. Najczęściej ustępuje po porodzie, ale zwiększa ryzyko powikłań u matki i dziecka. Ma także wpływ na potencjalny wpływ rozwoju cukrzycy typu 2 w przyszłości.
Skąd bierze się cukrzyca ciążowa? W II-III trymestrze ciąży narasta insulinooporność pod wpływem hormonów łożyskowych. Wpływ mają także czynniki ryzyka po stronie matki, np. otyłość, predyspozycje genetyczne lub zaburzenia wydzielania insuliny, styl życia, wiek, zespół policystycznych jajników i nadciśnienie tętnicze.
Charakterystyczne objawy choroby
Choć cukrzyca przez długi czas może rozwijać się po cichu, organizm zwykle wysyła sygnały ostrzegawcze, które – jeśli je zauważysz – skłaniają do wykonania badań. Główne symptomy, które mogą wskazywać na rozwój choroby to:
- wzmożone pragnienie,
- częste oddawanie moczu (również w nocy),
- suchość w ustach,
- niezamierzona utrata masy ciała,
- przewlekłe zmęczenie, senność,
- nawracające infekcje (np. dróg moczowych, skóry),
- wolne gojenie się ran,
- zamglone widzenie,
- świąd skóry, szczególnie w okolicy intymnej.
Jakie badania na cukrzycę?
Zastanawiasz się, od czego zacząć diagnostykę cukrzycy i które badania mają realnie znaczenie? W praktyce nie trzeba od razu wykonywać rozbudowanego panelu – istnieje kilka podstawowych badań laboratoryjnych, które pozwalają wykryć zaburzenia glikemii i postawić rozpoznanie cukrzycy, a także jasno określone progi wartości, powyżej których mówimy już o chorobie.
Podstawowe badania wykorzystywane w rozpoznawaniu cukrzycy obejmują:
- Glukoza na czczo- podstawowe badanie przesiewowe w kierunku cukrzycy,
- Glikemia przygodna – oznaczenie poziomu glukozy o dowolnej porze dnia, niezależnie od ostatniego posiłku,
- Doustny test obciążenia 75g glukozy (OGTT)polega na wypiciu roztworu z 75g glukozy i kilkukrotnym pomiarze glukozy w celu oceny tolerancji glukozy przez organizm,
- Hemoglobina glikowana HbA1c– pokazuje średni poziom glukozy z ostatnich około 2–3 miesięcy.
Rozpoznanie cukrzycy stawia się, gdy spełnione jest co najmniej jedno z poniższych kryteriów:
- Dwukrotny pomiar glikemii na czczo ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l).
- Glikemia w 120. minucie OGTT (po obciążeniu 75 g glukozy) ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l).
- Glikemia przygodna (o dowolnej porze dnia) ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l) i obecne są typowe objawy hiperglikemii. W przypadku braku jednoznacznych objawów dodatni wynik badania powinien zostać potwierdzony w kolejnym oznaczeniu.
- HbA1c ≥ 6,5% (48 mmol/mol).
Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego po 45. roku życia zaleca się wykonanie badań przesiewowych minimum raz na 3 lata. Jeśli masz czynniki ryzyka (np. nadwagę, nadciśnienie, cukrzycę w rodzinie), warto zacząć badania na cukrzycę wcześniej i powtarzać je częściej.
Kiedy warto poszerzyć diagnostykę cukrzycy o dodatkowe badania?
Cukrzyca rzadko jest „jednolitym” schorzeniem – pod wspólną nazwą kryje się kilka różnych typów choroby, które mają odmienne mechanizmy powstawania, rokowanie i sposób leczenia. Standardowe badania na cukrzycę, takie jak glukoza na czczo czy hemoglobina glikowana, pozwalają potwierdzić obecność zaburzeń glikemii, ale nie zawsze wystarczają, by jednoznacznie określić typ cukrzycy.
W przypadku cukrzycy typu 1 warto też oznaczyć:
- Przeciwciała anty‑GAD (GAD65),
- Przeciwciała przeciw IA‑2,
- Przeciwciała przeciw ZnT8,
- Przeciwciała przeciw insulinie,
- C‑peptyd,
- Ciała ketonowe w surowicy/w moczu.
W diagnostyce cukrzycy typu 2 przydatne mogą być także badania takie jak:
- Profil lipidowy,
- Kreatynina + eGFR, mocznik,
- Badanie ogólne moczu + albumina w moczu,
- Próby wątrobowe – „ALT, AST, GGTP, ALP, bilirubina”.
Cukrzyca MODY:
- Autoprzeciwciała (anty‑GAD, IA‑2, ZnT8, IAA),
- C‑peptyd.
Cukrzyca LADA:
- Anty‑GAD,
- C‑peptyd,
- ICA, IA‑2, ZnT8.
Nie daj się zaskoczyć cukrzycy
Słodkie przyjemności potrafią skutecznie poprawić nastrój „tu i teraz”, ale organizm zapamiętuje je znacznie dłużej niż my – zwłaszcza wtedy, gdy cukru w diecie jest po prostu za dużo. Cukrzyca przez lata może rozwijać się niemal bezobjawowo, a pierwsze wyraźne symptomy pojawiają się dopiero wtedy, gdy poziom glukozy od dawna przekracza normę.
Regularne badania kontrolne zwiększają prawdopodobieństwo wczesnego rozpoznania cukrzycy i pozwalają wdrożyć odpowiednie rozwiązania. Im wcześniej poznasz swój wynik badań na cukrzycę, tym większa szansa, że zamiast „płacić rachunek” za lata wysokiej glikemii, zatrzymasz proces na etapie, kiedy można go jeszcze skutecznie odwrócić lub spowolnić.
Bibliografia
- IDF Diabetes Atlas: Global, regional and country-level diabetes prevalence estimates for 2021 and projections for 2045. Diabetes Research and Clinical Practice, 2021;183.
- A. Mastalerz-Migas, L. Czupryniak, W. Fabian, K. Kłoda, I. Kowalska, J. Ledwoch, M. Małecki, K. Strojek, T. Tomasik, D. Zozulińska-Ziółkiewicz, Wytyczne rozpoznawania i leczenia cukrzycy dla lekarzy rodzinnych Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, „Lekarz POZ” 2022, nr 4, s. 229–251
