Kortyzol – co to jest i jak działa hormon stresu?

Kortyzol jest substancją, która należy do hormonów steroidowych, wydzielaną przez korę nadnerczy – a konkretnie przez warstwę pasmowatą. Potocznie określa się go mianem hormonu stresu – nie bez przyczyny. Jedną z jego wielu funkcji jest bowiem zwiększanie stężenia poziomu glukozy we krwi, w odpowiedzi na sytuację stresową (dlatego właśnie zalicza się go również do glikokortykosteroidów – hormonów mających wpływ na gospodarkę cukrową organizmu). Zarówno nadmiar, jak i niedobór kortyzolu niosą ze sobą konsekwencje zdrowotne. Jak je rozpoznać? Jakie objawy dają nieprawidłowości w zakresie poziomu hormonu stresu? Kto i kiedy powinien wykonać badanie poziomu kortyzolu?

Kortyzol – normy. Jak zbadać poziom kortyzolu?

Ponieważ stężenie kortyzolu w płynach ustrojowych człowieka – w tym we krwi, w moczu czy w ślinie – zmienia się w zależności od pory dnia i nocy, to badania muszą być dostosowane do tych wahań. Chodzi o to, by pomiary uwidoczniły dobową fluktuację hormonu stresu w taki sposób, aby móc ocenić jej prawidłowość. I tak, poszczególne normy wynoszą:

• dla badania kortyzolu z krwi o godzinie 8.00: od 138 do 635 nmol/l, o godzinie 16.00: od 80 do 440 nmol/l, o godzinie 20.00: poniżej 50% wartości z pomiaru porannego, o godzinie 24: poniżej 50 nmol/l (powinna być to najniższa wartość w ciagu dnia);
• dla badania kortyzolu z moczu (z dobowej zbiórki) dla dzieci od 2 do 27 µg/d, dla nastolatków: od 5 do 55 µg/d, dla dorosłych: od 10 do 100 µg/d;
• dla badania kortyzolu ze śliny (próbka pobierana jest w godzinach późnowieczornych): od 0,3 do 4,3 nmol/l.

Warto tutaj zaznaczyć, że podane powyżej wartości referencyjne mogą różnić się w zależności od używanych przez laboratorium jednostek, metod badań czy też samych testów. Wśród wskazań do badania kortyzolu można wyróżnić między innymi podejrzenie zespołu Cushinga, zaburzenia nastroju, gwałtowne tycie lub chudnięcie, opuchliznę na twarzy, szyi czy ogólnie – w górnej części barków, zwiększone ciśnienie tętnicze i inne.

Objawy podwyższonego i obniżonego kortyzolu

Zarówno obniżony, jak i podwyższony poziom kortyzolu mogą dawać niepokojące objawy. Dla podwyższonego poziomu kortyzolu są to:

• nadmiar tkanki tłuszczowej w górnej części tułowia – w tym zwłaszcza na karku (tak zwany „bawoli kark”), na szyi, twarzy czy barkach;
• zmiana kompozycji sylwetki z uwagi na osłabienie mięśni kończyn;
• zmiana struktury skóry – jej ścieńczenie, podatność na rozstępy i urazy, a także na występowanie zmian trądzikowych,
• nadciśnienie tętnicze o nieustalonej dotąd przyczynie, z towarzyszącymi bólami i zawrotami głowy;
• zwiększone pragnienie, a także częste i obfite oddawanie moczu (podobnie jak przy cukrzycy – wynika to oczywiście ze zwiększenia stężenia glukozy we krwi, na którą wpływ ma kortyzol);
• obniżony nastrój, aż do depresji.

Należy tu zaznaczyć, że jedną z chorób, w przebiegu której pojawiają się wymienione powyżej objawy, spowodowane zbyt wysokim poziomem kortyzolu, jest zespół Cushinga. Inne przyczyny takiego stanu rzeczy to przewlekły stres połączony z deprywacją snu, a także schorzenia (w tym nowotwory) wpływające na zwiększenie wydzielania ACTH (hormonu adrenokortykotropowego, przyczyniającego się do zwiększenia stężenia kortyzolu).

Obniżony poziom kortyzolu jest z kolei charakterystyczny dla choroby Addisona – a więc pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy. Wśród objawów wyróżnia się:

• ogólne osłabienie organizmu, niskie ciśnienie tętnicze krwi, omdlenia;
• spadki poziomu glukozy we krwi, złe samopoczucie;
• problemy trawienne, w tym biegunki;
• nerwowość, obniżoną tolerancja na stres;
• szybką męczliwość podczas wysiłku fizycznego.

 Warto wiedzieć:

• Kortyzol to hormon stresu, który produkowany jest przez nadnercza w odpowiedzi na stres, pomaga organizmowi radzić sobie w sytuacjach zagrożenia.
• Zbyt niski lub zbyt wysoki może prowadzić do wahań nastrojów, a nawet depresji.
• Techniki relaksacyjne, regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta pomagają utrzymać poziom kortyzolu w normie.

Jak obniżyć poziom kortyzolu?

Pacjentom, którzy zmagają się z tym problemem zaleca się stosowanie technik relaksacyjnych, dbanie o higienę snu i zachowanie odpowiedniego rytmu dobowego, a także ograniczenie (oczywiście w miarę możliwości) stresu. Jeśli jednak podwyższony kortyzol wynika z konkretnej choroby, wówczas to ta pierwotna przyczyna musi zostać poddana leczeniu. Podobnie jest ze zbyt niskim poziomem kortyzolu – chorobę powodującą taki stan rzeczy należy w prawidłowy sposób leczyć. Jeśli niski poziom tego hormonu powiązany jest jednak z innymi przyczynami, wówczas pacjent może sięgnąć po takie rozwiązania, jak umiarkowana aktywność fizyczna, zaangażowanie się w nowe prace lub zajęcia dodatkowe, a także w częstsze spotkania rodzinne oraz towarzyskie.