Badanie histopatologiczne: na czym polega i co może wykazać?

Badanie histopatologiczne polega na mikroskopowej ocenie pobranej tkanki. Pozwala rozpoznać między innymi stany zapalne, zmiany łagodne, stany przednowotworowe i nowotwory złośliwe. Jest jednym z najważniejszych badań wykorzystywanych do rozpoznawania wielu chorób i oceny charakteru zmian, szczególnie w diagnostyce onkologicznej. Sprawdź, jak przebiega badanie histopatologiczne, co może wykazać i jakich informacji szukać w jego wyniku.

Czym jest badanie histopatologiczne?

Badanie histopatologiczne to analiza fragmentu tkanki o zachowanej strukturze. Materiał może pochodzić z biopsji, wyciętej zmiany albo narządu lub jego części usuniętej podczas operacji. Tkankę przygotowuje się w laboratorium w taki sposób, aby można było oglądać jej bardzo cienkie skrawki pod mikroskopem. Lekarz patomorfolog ocenia wygląd komórek oraz ich ułożenie. Znaczenie ma nie tylko budowa pojedynczych komórek, lecz także architektura całej tkanki i jej relacja z otoczeniem.

Czy badanie histopatologiczne zawsze oznacza podejrzenie raka? 

Nie. Histopatologię wykorzystuje się również do rozpoznawania zmian łagodnych, stanów zapalnych i innych chorób oraz do potwierdzania charakteru usuniętej zmiany.

Samo skierowanie materiału do badania nie przesądza o rozpoznaniu. Informację o charakterze zmiany daje dopiero wynik histopatologiczny, który należy omówić z lekarzem w kontekście powodu wykonania zabiegu oraz pozostałych badań.

Kiedy wykonuje się badanie histopatologiczne?

Badanie histopatologiczne wykonuje się, gdy do postawienia diagnozy potrzebna jest ocena tkanki pod mikroskopem. Lekarz może je zlecić między innymi po wykryciu zmiany o nieznanym charakterze podczas badania lekarskiego, endoskopii lub badania obrazowego.

Badanie histopatologiczne jest często wykorzystywane w diagnostyce onkologicznej. Pozwala ocenić charakter zmiany m.in. czy zmiana jest łagodna, ma cechy zmiany przednowotworowej lub jest nowotworem złośliwym. Jeśli badanie potwierdzi nowotwór, wynik może zawierać informacje o jego typie, stopniu zróżnicowania oraz innych cechach, które lekarz bierze pod uwagę przy wyborze leczenia.

Histopatologia może być również elementem diagnostyki chorób zapalnych i autoimmunologicznych. W tym celu ocenia się na przykład wycinki pobrane podczas gastroskopii lub kolonoskopii, materiał z biopsji nerki albo fragment gruczołu ślinowego.

Czym różni się badanie histopatologiczne od cytologicznego?

Zarówno badanie histopatologiczne, jak i cytologiczne służą do oceny zmian chorobowych pod mikroskopem, jednak dostarczają różnych informacji. Najważniejsza różnica polega na tym, że histologia pozwala ocenić budowę i układ komórek w tkance, a cytologia koncertuje się przede wszystkim na ocenie pojedynczych komórek i ich skupisk.

Badanie histopatologiczne dostarcza zwykle bardziej szczegółowych informacji, ponieważ pozwala ocenić zarówno budowę komórek, jak i strukturę tkanki. Z tego powodu jest często wykorzystywane do potwierdzenia rozpoznania oraz określenia charakteru zmiany chorobowej.

Jak pobiera się materiał do badania histopatologicznego?

Materiał do badania histopatologicznego pobiera się podczas biopsji, badania endoskopowego lub operacji. Dobór metody zależy od lokalizacji i rodzaju zmiany, celu badania oraz ilości tkanki potrzebnej do postawienia rozpoznania. Do laboratorium może trafić:

• niewielki wycinek zmiany, na przykład pobrany podczas endoskopii,
• fragment tkanki uzyskany w czasie biopsji gruboigłowej lub chirurgicznej,
• cała usunięta zmiana,
• narząd lub jego część usunięta podczas operacji.

W niektórych przypadkach lekarz usuwa zmianę wraz z marginesem, czyli pasmem otaczającej ją tkanki. Ocena marginesów pomaga ustalić, czy zmiana została usunięta w całości. Znaczenie tej informacji zależy od rodzaju rozpoznanej zmiany i zakresu zabiegu.

Biopsja cienkoigłowa zwykle dostarcza materiału komórkowego, który ocenia się w badaniu cytologicznym.

Badanie histopatologiczne wymaga fragmentu tkanki, w którym można ocenić nie tylko wygląd komórek, lecz także ich ułożenie i strukturę tkanki. Taki materiał można uzyskać na przykład podczas biopsji gruboigłowej.

Jak przebiega badanie histopatologiczne?

Badanie histopatologiczne obejmuje przygotowanie pobranej tkanki, ocenę jej cienkich skrawków pod mikroskopem oraz sporządzenie wyniku przez patomorfologa. Proces odbywa się w pracowni patomorfologicznej i zwykle składa się z kilku etapów.

1. Po pobraniu próbka zostaje oznaczona, opisana i umieszczona w odpowiednim płynie utrwalającym, najczęściej w formalinie. Utrwalenie chroni tkankę przed rozpadem i pozwala zachować jej strukturę.
2. Patomorfolog ogląda materiał bez użycia mikroskopu – makroskopowo. Określa między innymi jego wielkość i wygląd, a następnie wybiera fragmenty, które zostaną poddane dalszej analizie.
3. Wybrane fragmenty tkanki zatapia się w parafinie i kroi na bardzo cienkie skrawki. Umieszcza się je na szkiełkach laboratoryjnych i barwi, aby poszczególne elementy komórek oraz tkanek były lepiej widoczne.
4. Następnie ma miejsce ocena mikroskopowa. Patomorfolog analizuje wygląd komórek, ich ułożenie i strukturę całej tkanki. Podstawową metodą jest zwykle barwienie hematoksyliną i eozyną, określane skrótem H+E lub H&E.
5. Po zakończeniu analizy patomorfolog przygotowuje opis i rozpoznanie. Jeśli podstawowe barwienie nie pozwala jednoznacznie określić charakteru zmiany, może zlecić badania dodatkowe, na przykład barwienia specjalne lub badanie immunohistochemiczne.

Co może wykazać wynik badania histopatologicznego?

Wynik badania histopatologicznego może potwierdzić prawidłową budowę tkanki albo wskazać obecność zmian chorobowych. Patomorfolog może rozpoznać między innymi:

• zmianę łagodną, np. niektóre polipy lub torbiele,
• stan zapalny,
• włóknienie lub martwicę,
• zmianę przednowotworową,
• nowotwór złośliwy.

Zakres informacji zależy od rodzaju pobranego materiału i celu badania. W diagnostyce onkologicznej wynik może określać typ nowotworu oraz jego cechy widoczne pod mikroskopem. W materiale pobranym podczas operacji patomorfolog może ocenić również:

• wielkość zmiany,
• naciekanie sąsiednich tkanek,
• obecność komórek nowotworowych w węzłach chłonnych,
• naciekanie naczyń krwionośnych, limfatycznych lub nerwów,
• marginesy chirurgiczne, czyli brzegi usuniętej tkanki.

Zakres wyniku po biopsji może być węższy niż po usunięciu całej zmiany. Niewielki wycinek często wystarcza do rozpoznania rodzaju zmiany, ale nie zawsze pozwala ocenić jej pełny rozmiar, sposób naciekania ani wszystkie cechy potrzebne do określenia zaawansowania choroby.

Jak interpretować wynik badania histopatologicznego?

Wynik badania histopatologicznego należy czytać jako całość, ponieważ znaczenie poszczególnych określeń zależy od rodzaju tkanki, sposobu jej pobrania i podejrzewanej choroby.

Dokument zwykle zawiera opis makroskopowy, opis mikroskopowy oraz rozpoznanie końcowe. W przypadku nowotworu mogą pojawić się także informacje o typie histologicznym, stopniu złośliwości, zaawansowaniu, marginesach chirurgicznych i wynikach badań dodatkowych. Nie każdy wynik zawiera wszystkie te elementy.

Rozpoznanie histopatologiczne

Rozpoznanie histopatologiczne to najważniejsza część wyniku. Określa, jaki proces chorobowy stwierdzono w badanej tkance. Może wskazywać na przykład na zapalenie, zmianę łagodną, stan przednowotworowy albo nowotwór złośliwy.

Jeśli rozpoznano nowotwór, w wyniku podaje się jego typ histologiczny, czyli rodzaj określony na podstawie budowy komórek i tkanki. Przykładami takich rozpoznań są:

• gruczolakorak, czyli nowotwór złośliwy wykazujący cechy różnicowania gruczołowego,
• mięsak, czyli nowotwór wywodzący się z tkanek takich jak tkanka łączna, mięśniowa lub kostna,
• chłoniak, czyli nowotwór układu limfatycznego.

Stopień złośliwości histologicznej (G)

Stopień złośliwości histologicznej, nazywany gradingiem i często oznaczany literą G, opisuje cechy biologiczne nowotworu widoczne pod mikroskopem. Patomorfolog ocenia między innymi, jak bardzo komórki nowotworowe różnią się od prawidłowych komórek danej tkanki. Jest to określane jako stopień zróżnicowania, który może różnić się w zależności od rodzaju nowotworu, na przykład:

• Niższy stopień, na przykład G1, zwykle oznacza, że komórki są lepiej zróżnicowane i bardziej przypominają tkankę, z której powstały.
• Wyższy stopień, na przykład G3, wskazuje zwykle na słabsze zróżnicowanie i cechy związane z bardziej agresywnym przebiegiem choroby.

Powiązane artykuły

Profilaktyka i zdrowie

Movember: wąsy na zdrowie czyli miesiąc profilaktyki męskich nowotworów

13 listopada 2023

Akademia zdrowia

Rak piersi – przyczyny, objawy, zapobieganie

04 października 2024

Akademia zdrowia

Czym jest patomorfologia cyfrowa?

17 września 2021

Klasyfikacja TNM

Klasyfikacja TNM opisuje anatomiczny zasięg nowotworu. Poszczególne litery odnoszą się do trzech elementów:

• T, tumor: wielkość guza pierwotnego i zakres naciekania sąsiednich tkanek,
• N, nodes: obecność komórek nowotworowych w regionalnych węzłach chłonnych,
• M, metastasis: obecność przerzutów odległych.

Cyfry występujące po literach, na przykład T1, T2, N0 lub N1, oznaczają określone kategorie zaawansowania choroby. Ich dokładne znaczenie zależy od rodzaju nowotworu i narządu, w którym się rozwinął. Kategorie TNM mogą być wykorzystane do określenia stopnia zaawansowania, zwykle oznaczane liczbami od I do IV.

Wynik histopatologiczny nie zawsze pozwala określić wszystkie trzy elementy TNM. Dotyczy to zwłaszcza niewielkich wycinków pobranych podczas biopsji. Informacja o przerzutach odległych, czyli kategorii M, jest często ustalana przede wszystkim na podstawie badań obrazowych i innych danych klinicznych.

Marginesy chirurgiczne i klasyfikacja R

Margines chirurgiczny to brzeg tkanki usuniętej podczas operacji. Patomorfolog ocenia, czy w jego obrębie znajdują się komórki nowotworowe. Informacja o marginesach pomaga ustalić, czy zmiana mogła zostać usunięta w całości.

W opisie mogą pojawić się określenia:

• margines ujemny lub wolny: w ocenianym brzegu preparatu nie stwierdzono komórek nowotworowych,
• margines dodatni lub zajęty: komórki nowotworowe dochodzą do brzegu usuniętej tkanki,
• odległość od marginesu: najmniejsza zmierzona odległość między zmianą a brzegiem preparatu.

Z oceną radykalności leczenia chirurgicznego wiąże się klasyfikacja R, która opisuje obecność lub brak choroby resztkowej po leczeniu:

• R0: nie stwierdza się choroby resztkowej,
• R1: choroba resztkowa jest widoczna jedynie w badaniu mikroskopowym,
• R2: pozostawiona zmiana jest widoczna makroskopowo, czyli bez użycia mikroskopu.

R0 jest zazwyczaj wynikiem pożądanym, ale nie stanowi samodzielnej informacji o rokowaniu. Stwierdzenie R1 lub R2 może wpłynąć na dalsze postępowanie, jednak nie oznacza automatycznie konieczności ponownej operacji. Decyzja zależy między innymi od rodzaju i lokalizacji nowotworu, zakresu wcześniejszego zabiegu oraz dostępnych metod leczenia.

Badania immunohistochemiczne – IHC

W wyniku mogą znaleźć się także rezultaty badań immunohistochemicznych, określanych skrótem IHC. Polegają one na wykrywaniu określonych białek w komórkach za pomocą odpowiednio dobranych przeciwciał. Pomagają ustalić pochodzenie zmiany, potwierdzić jej typ albo ocenić cechy istotne przy wyborze leczenia.

Wynik skonsultuj z lekarzem

Wynik badania histopatologicznego warto omówić z lekarzem, który zlecił badanie lub prowadzi diagnostykę. Sam opis patomorfologiczny zawiera wiele specjalistycznych terminów, których znaczenie zależy od rodzaju pobranej tkanki, miejsca jej pochodzenia oraz celu badania. Pojedynczego symbolu, takiego jak G3, pT2 czy R1, nie należy interpretować w oderwaniu od całego rozpoznania. Lekarz analizuje wynik histopatologiczny łącznie z objawami, przebiegiem choroby, wynikami badań obrazowych, laboratoryjnych oraz informacjami uzyskanymi podczas biopsji lub operacji.