Witamina D – hormon czy witamina?

Witamina D jest niezbędna dla naszego zdrowia. Jej właściwy poziom odpowiada m.in. za dobry stan kości i zębów, ogólną odporność organizmu i samopoczucie. Niestety w polskim klimacie nietrudno o jej deficyt.

Skąd pochodzi witamina D i jakie ma postacie?

Występująca w krążeniu witamina D pochodzi głównie z produkcji skórnej, a w niewielkiej części z pokarmów. Znamy jej kilka postaci:

• witamina D3 (cholekalcyferol),
• witamina D2 (ergokalcyferol) zawarta w roślinach, np. awokado czy grzybach, oraz witamina D1 (kalcyferol) występująca głównie w tranie.

Całkowita witamina D składa się w ponad 90% z witaminy D3 i w niewielkim procencie z witaminy D2.

Witamina D jest syntetyzowana w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego. Ma nieaktywną biologicznie postać, dlatego wymaga dwustopniowej modyfikacji. W wątrobie jest przekształcana do witaminy 25-(OH)D, a w nerkach do swojego najbardziej aktywnego biologicznie metabolitu 1,25-(OH)2D. Za najlepszy parametr do określenia poziomu witaminy D w organizmie uważana jest 25-OHD – mówi dr n. med. Iwona Kozak-Michałowska, Dyrektor ds. Nauki i Rozwoju Synevo.

Witamina D ze słońca – kiedy i jak ją pozyskiwać?

Stymulowana promieniowaniem słonecznym synteza skórna może pokryć nawet do 90% dziennego zapotrzebowania na witaminę D. W Europie Środkowej, w tym także w Polsce, w okresie od października do marca nie ma jednak optymalnych warunków słonecznych do powstawania wystarczającej ilości witaminy D. Najlepszy czas do syntezy skórnej to miesiące kwiecień – wrzesień.

Dla zapewnienia jej odpowiedniej dawki powinniśmy codziennie przez 15–30 minut pomiędzy godziną 10 a 15 wystawić na działanie promieni słonecznych minimum 18% odsłoniętej powierzchni ciała (twarz, przedramiona i podudzia). W tym czasie nie należy używać filtrów ochronnych na skórę. Wzmożona pigmentacja skóry lub stosowanie kremów z filtrami przeciwsłonecznymi wiąże się z mniejszą (nawet o 90%) syntezą witaminy D w skórze. Należy też pamiętać, że długa ekspozycja na słońce nie prowadzi do nadprodukcji witaminy D. Już w skórze jej nadmiar zostaje rozłożony do nieaktywnych postaci, które są usuwane z organizmu.

Czy witaminę D można uzupełnić dietą?

Drugim źródłem witaminy D są pokarmy, głównie tłuste ryby (węgorz, łosoś, śledź w oleju), mleko i żółtko jaja kurzego. Gdybyśmy jednak chcieli zapewnić wystarczającą dawkę witaminy D w ciągu doby tylko z pożywienia, trzeba byłoby zjeść dziennie kilkaset gramów ryb, kilkadziesiąt żółtek lub wypić wiele szklanek mleka.

Jaką rolę pełni witamina D w organizmie?

Witamina D, hormon regulujący pracę od 200 do 500 genów odpowiedzialnych za tysiące szlaków metabolicznych, reguluje gospodarkę wapniowo-fosforanową w organizmie.

Jej podstawową rolą, tzw. działaniem klasycznym, jest zwiększenie wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym, zapewnienie prawidłowej mineralizacji tkanki kostnej oraz zwiększenie wchłaniania zwrotnego wapnia i fosforanów w nerkach.

Ponadto za pośrednictwem swoistego receptora VDR na przytarczycach hamuje syntezę i wydzielanie parathormonu (PTH), głównego regulatora poziomu wapnia i fosforanów w surowicy.

Powiązane artykuły

Witamina D a odporność, serce i choroby przewlekłe

Receptory VDR dla witaminy D wykryto niemal we wszystkich tkankach i narządach. Wiąże się z tym wpływ witaminy D na wiele funkcji regulacyjnych w komórkach i narządach, określany jako działanie nieklasyczne. Zalicza się do niego m.in. działanie przeciwnowotworowe, przeciwzapalne, regulowanie ciśnienia tętniczego krwi, układu sercowo-naczyniowego i aktywności układu odpornościowego. Witamina D hamuje także rozrost komórek nowotworowych we wczesnej fazie (działanie antyproliferacyjne). Dotyczy to nowotworów takich jak:

• czerniak,
• rak piersi,
• rak jelita grubego,
• rak prostaty,
• rak żołądka,
• rak wątroby,
• rak trzustki i innych.

Dodatkowo witamina D ma działanie protekcyjne (ochronne) w chorobach:

• układu kostnego (osteoporoza, osteomalacja, krzywica, złamania),
• układu krążenia (nadciśnienie tętnicze, miażdżyca i choroba niedokrwienna serca),
• cukrzycy,
• chorobach układu oddechowego (astma, zapalenie płuc),
• chorobach autoimmunizacyjnych (cukrzyca typu 1, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń układowy, stwardnienie rozsiane, choroba Leśniewskiego-Crohna, choroba Hashimoto, celiakia)
• oraz chorobach neurodegeneracyjnych i psychicznych (choroba Alzheimera, Parkinsona, schizofrenia, depresja).

Kto jest narażony na niedobór witaminy D?

Niedobory witaminy D dotyczą zarówno kobiet, jak i mężczyzn we wszystkich grupach wiekowych, niezależnie od stylu życia i warunków środowiskowych. Do najważniejszych czynników ryzyka zalicza się:

• zaawansowany wiek,
• płeć żeńską,
• ciemniejszą karnację skóry,
• porę zimową (mniejsza ekspozycja na promieniowanie UVB)
• oraz wyższą szerokość geograficzną (mniej fotonów UVB dociera do Ziemi, co zmniejsza produkcję witaminy D w skórze).

Rosnący odsetek niedoborów witaminy D obserwuje się także u młodzieży. Tłumaczy się to małą aktywnością fizyczną na świeżym powietrzu oraz nieprawidłową dietą.

W Polsce największe niedobory witaminy D występują w okresie zimowym i wczesnowiosennym. U 40% populacji stężenie 25-OH D jest niższe niż 20 ng/ml, a u 60% poniżej 30 ng/ml.

Kiedy warto zbadać poziom witaminy D?

Oznaczanie witaminy D w surowicy krwi powinno być regularnie wykonywane u:

• osób z osteoporozą,
• osób powyżej 65. roku życia lub powyżej 50. roku życia, jeśli doszło u nich do złamania kości,
• osób z zaburzonym metabolizmem witaminy D,
• kobiet, u których menopauza wystąpiła przed 45. rokiem życia,
• osób leczonych glikokortykoidami lub lekami przeciwpadaczkowymi,
• kobiet w ciąży.

U kobiet w ciąży niedobór witaminy D może skutkować hipowitaminozą noworodka. Jeżeli przyszła mama ma niedobór witaminy D, będzie go miało również jej dziecko w życiu płodowym i po urodzeniu.

Objawy niedoboru witaminy D

Objawy niedoboru witaminy D są często niezauważalne, ponieważ rozwijają się powoli i bywają niecharakterystyczne. U dzieci niedobór może powodować krzywicę i/lub zahamowanie wzrostu. U dorosłych może prowadzić do osteomalacji. Może też wywoływać:

• symetryczne bóle w dolnej części pleców (zwłaszcza u kobiet),
• bóle mięśni, miednicy i kończyn dolnych,
• pulsujące bóle kostne,
• ból po ucisku mostka
• oraz bóle stawów (szczególnie nadgarstków, stawów skokowych i ramion).

Wśród objawów wymienia się również:

• zmęczenie,
• depresję,
• bezsenność,
• bóle głowy,
• problemy ze wzrokiem,
• zmiany zapalne w jamie ustnej i przełyku
• oraz nadmierne wypadanie włosów.

Jak interpretować wynik badania witaminy D i kiedy je powtórzyć?

Wskaźnikiem zaopatrzenia organizmu w witaminę D jest stężenie 25(OH)D w surowicy. Wyniki badań interpretuje się następująco:

• 0-10 ng/ml – niedobór ciężki,
• 10-20 ng/ml – niedobór średni,
• 20-30 ng/ml – niedobór lekki,
• 30-50 ng/ml – poziom zalecany,
• 50-100 ng/ml poziom wysoki,
• >100 ng/ml – poziom potencjalnie toksyczny,
• >150 ng/ml – poziom toksyczny.

O zatruciu witaminą D mówimy, gdy stężenie 25-OH D przekracza 150 ng/ml, w surowicy narasta stężenie wapnia oraz jest zwiększone wydalanie wapnia z moczem. Czasem mogą temu towarzyszyć wielomocz i kamica nerkowa, objawy ze strony układu pokarmowego, układu krążenia lub układu nerwowo-mięśniowego.

W wytycznych dla Europy Środkowej za optymalne w celu zapewnienia wszystkich potencjalnych korzyści zdrowotnych uznano stężenie 25(OH)D wynoszące 30–50 ng/ml. Doustną suplementację witaminą D stosuje się według następujących wskazań:

• U osób zdrowych, przy prawidłowej masie ciała, dzienna zalecana dawka witaminy D w okresie gorszego nasłonecznienia wynosi 800 – 2000 jednostek.
• U osób starszych suplementację należy prowadzić przez cały rok.
• U osób z grup ryzyka – pracujących w nocy, o ciemnej karnacji, otyłych – dawka witaminy D powinna być 2 razy większa.

Rekomenduje się żeby u osób przyjmujących preparaty zawierające witaminę D wykonać oznaczenie jej stężenia w surowicy po 3 miesiącach od rozpoczęcia dawkowania dla sprawdzenia skuteczności leczenia. Kolejne oznaczenia poziomu witaminy D należy wykonywać w zależności od zastosowanej dawki leku oraz stanu klinicznego pacjenta. Przyjmowanie preparatów witaminy D bez żadnej kontroli, w zbyt dużych dawkach, może być przyczyną poważnych problemów zdrowotnych.

Podsumowanie

Jeżeli nie zostanie przekroczona górna granica dawki ustalonej dla zdrowej populacji nie ma ryzyka zatrucia witaminą D. Hiperwitaminoza D jest efektem suplementacji, a nie nadmiernej podaży w diecie czy przesadnej ekspozycji na promieniowanie słoneczne.

Do prawidłowego rozwoju i mineralizacji układu kostnego oraz zmniejszenia ryzyka chorób cywilizacyjnych niezbędna jest nie tylko odpowiednia podaż witaminy D i wapnia, ale także przestrzeganie zasad efektywnego wypoczynku na świeżym powietrzu.