Borelioza – objawy, przyczyny, leczenie i trudności diagnostyczne​

Borelioza jest wielonarządową chorobą wywoływaną przez krętki z rodzaju Borrelia burgdorferi sensu lato, przenoszone głównie przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Diagnostyka choroby jest trudna ze względu na specyfikę bakterii, ale kluczowa, gdyż skuteczność leczenia zależy od wczesnego rozpoznania. Wykonanie badania w kierunku boreliozy jest zalecane po 4-6 tygodni od ukąszenia kleszcza lub po pojawieniu się pierwszych charakterystycznych objawów tj. rumienia wędrującego, bóli stawów czy zaburzeń neurologicznych.

Borelioza z Lyme w Polsce

Bakteria wywołująca chorobę została wyizolowana dopiero w 1982 r. przez Williego Burgdorfer’a i nazwana jego nazwiskiem. Było to zwieńczenie badań prowadzonych nad tajemniczą chorobą z Old Lyme (Connecticut, USA), przebiegającą z zapaleniem stawów, głównie u dzieci.

W Polsce po raz pierwszy opis przypadku rumienia wędrującego został przedstawiony przez Rosnera w 1948 r., natomiast zachorowania na boreliozę z Lyme zaczęto rozpoznawać dopiero od lat 80. XX wieku. Borelioza z Lyme podlega obowiązkowi zgłoszenia do służb sanitarnych od 1996 r. Liczba zachorowań systematycznie wzrasta, co niekoniecznie oznacza rzeczywisty wzrost częstości występowania choroby. Z pewnością na częstsze rozpoznawanie ma również wpływ większa świadomość objawów i lepsza dostępność diagnostyki.

Jakie kleszcze przenoszą boreliozę?

Na świecie występuje wiele gatunków kleszczy. W Polsce najważniejszym wektorem bakterii wywołującej boreliozę jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), jednak choroba nie rozwija się u każdego ugryzionego.

Co warto wiedzieć o ryzyku zakażenia?

• Nie każdy kleszcz (osobnik dorosły, larwa, nimfa) jest zakażony – dotyczy to tylko 6–20% kleszczy.
• Nie zawsze zakażony kleszcz przekaże infekcję – przyjmuje się, że szybkie usunięcie (w ciągu 24 godzin) znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia.
• Infekcja bezobjawowa może skutkować wytworzeniem przeciwciał, które mogą się utrzymywać przez wiele lat – nawet jeśli choroba się nie rozwinie.

Dlaczego borelioza bywa nazywana „małpą wszystkich chorób”?

Jeszcze w latach 90. XX wieku, ze względu na różnorodny przebieg i mnogość objawów, boreliozę nazywano „małpą wszystkich chorób”. Krętki mogą wywoływać objawy przypominające inne jednostki chorobowe, co znacznie utrudnia diagnostykę i leczenie. Szczególnie problematyczne są zakażenia bezobjawowe lub o niespecyficznych objawach, które nie są kojarzone z ukąszeniem przez kleszcza.

Warto wiedzieć:

• W Polsce zgłaszanych jest rocznie nawet ponad 20 000 przypadków boreliozy – to jedna z najczęstszych chorób odkleszczowych w Europie.
• Rumień wędrujący pojawia się tylko u ok. 70–80% zakażonych – jego brak nie wyklucza choroby.
• Ukąszenie przez kleszcza często pozostaje niezauważone – larwy i nimfy mają tylko 1–2 mm długości.
• Przeciwciała przeciwko krętkom Borrelia mogą utrzymywać się we krwi wiele lat po przebytej infekcji – nawet jeśli choroba już nie jest aktywna.
• Wczesne usunięcie kleszcza (w ciągu 24 godz.) może całkowicie zapobiec zakażeniu.

Objawy boreliozy – wczesne i późne fazy

Rumień wędrujący: powiększające się zaczerwienienie o średnicy >5 cm, z centralnym przejaśnieniem, pojawiające się między 6. a 60. dniem od ukąszenia. Jest to najbardziej charakterystyczny objaw, występujący u 70–80% zakażonych. Zmiana skórna ustępuje samoistnie po 3–4 tygodniach.

Objawy ogólne: objawy grypopodobne (gorączka, bóle głowy, mięśni, stawów, zmęczenie). U 40% chorych z rumieniem wędrującym występują równolegle.

Objawy stawowe:

• Bóle kości, stawów, mięśni i ścięgien mogą pojawić się kilka tygodni po zakażeniu, z długimi okresami remisji. Zwykle asymetryczne – dotyczą kończyn.
• Nawracające zapalenie stawów, zazwyczaj kolanowych, rzadziej: łokciowych, barkowych, biodrowych, skokowych.
• Przewlekłe zapalenie stawów – utrzymujące się w jednej lokalizacji przez co najmniej rok.

Objawy neurologiczne (neuroborelioza):

• Zajęcie nerwów obwodowych – np. splotu barkowego, zapalenia nerwów czaszkowych (nerw twarzowy, trójdzielny, oczny).
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu.
• Objawy encefalopatii – zaburzenia pamięci, koncentracji, zmiany osobowości, depresja, senność.
• Objawy neuropatii czuciowej – parestezje, drętwienia, bóle korzeniowe.

Zapalenie mięśnia sercowego (Lyme carditis):

Dotyczy 8–10% chorych. Zwykle prowadzi do zaburzeń przewodnictwa przedsionkowo-komorowego (bloków AV).

Inne zmiany skórne:

• Pseudochłoniak boreliozowy – sino-czerwony guzek, pojawiający się kilka tygodni po ukąszeniu, najczęściej w okolicach małżowin usznych, nosa i brodawek sutkowych.
• Przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn – cienka, prześwitująca skóra, pojawia się wiele lat po zakażeniu (nawet po 10 latach), głównie na kończynach dolnych.

Objawy późniejsze mogą obejmować:

• Zapalenie stawów
• Neuroboreliozę
• Zapalenie mięśnia sercowego
• Zmiany skórne (np. przewlekłe zanikowe zapalenie skóry)

Diagnostyka boreliozy – jakie badania wykonać?

Diagnostyka boreliozy opiera się na badaniach serologicznych:

• Test ELISA lub CLIA – wysoka czułość w Synevo wykonujemy test CLIA
• Test Western-Blot – wysoka swoistość

Badanie metodą WesternBlot wykonuje się po uzyskaniu wyniku dodatniego lub granicznego w teście przesiewowym ELISA lub CLIA.

W niektórych przypadkach stosuje się test LTT (transformacji limfocytów), który pomaga ocenić aktywność odpowiedzi komórkowej i monitorować skuteczność leczenia.

Leczenie boreliozy – metody i wyzwania

Leczenie trwa od 14 do 28 dni i obejmuje antybiotykoterapię takimi substancjami jak: doksycyklina, amoksycylina, cefuroksym. Skuteczność terapii przy wczesnym wdrożeniu sięga 90%.

U niektórych pacjentów po przebytym leczeniu mogą utrzymywać się objawy choroby, tzw. zespół poboreliozowy.

Profilaktyka – jak chronić się przed kleszczami?

• Noszenie odzieży ochronnej
• Stosowanie repelentów
• Oglądanie skóry po spacerze
• Szybkie usuwanie kleszcza

Podsumowanie – kluczowe informacje

• Borelioza to choroba o wielu twarzach – może naśladować inne schorzenia
• Rumień wędrujący to charakterystyczny, ale nie zawsze obecny objaw
• Badania serologiczne (ELISA/CLIA + Western-Blot) to standard
• Wczesna diagnoza i leczenie zwiększają szanse na pełne wyleczenie