Sepsa – przyczyny, objawy, leczenie posocznicy

Sepsa, znana również jako posocznica, to stan zagrażający życiu, który powstaje w wyniku reakcji organizmu na infekcję. Mimo postępów w medycynie, sepsa pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie. Wczesne rozpoznanie i szybkie leczenie mogą znacząco zwiększyć szanse na przeżycie, dlatego ważne jest, aby znać jej objawy i metody zapobiegania.

Historia sepsy

Pierwsze informacje o sepsie (posocznicy) pochodzą ze starożytnego Egiptu, choć na pewno towarzyszyła nam od zarania ludzkości. Przyczyny tak gwałtownego przebiegu choroby, zwykle kończącej się dramatycznie, nie były wówczas znane. Opisywano ją jako:

„szkodliwą istotę („u-khed-u“), która rozpoczyna swe działanie w jelitach, dostaje się do naczyń i usadawia się w organizmie  lub wędruje do serca i zabija.”

Ten opis oddaje istotę problemu, choć stworzył go anonimowy lekarz przed kilku tysiącami lat. Profesor Graham Ramsay napisał już bardzo współcześnie, bo w 2001 roku: „Mimo, że miliony ludzi na całym świecie giną z powodu sepsy, nadal stanowi ona jedno z najmniej rozumianych pojęć, także wśród lekarzy…”

 Warto wiedzieć:

Dbaj o zdrowie jamy ustnej – zapalenia dziąseł i inne infekcje jamy ustnej mogą być źródłem bakterii, które mogą prowadzić do sepsy. Regularne wizyty u dentysty i odpowiednia higiena jamy ustnej są kluczowe.

Co to jest sepsa?

Sepsa to zagrażająca życiu dysfunkcja narządów, która rozwija się wskutek nieprawidłowej reakcji organizmu na zakażenie. Nie jest odrębną chorobą ani nazwą konkretnego drobnoustroju. Może być następstwem zakażenia bakteryjnego, wirusowego lub grzybiczego i wymaga pilnego leczenia w szpitalu.

Sepsa najczęściej rozwija się w następstwie zakażenia bakteryjnego, ale mogą ją wywołać także wirusy lub grzyby. Źródłem zakażenia bywają między innymi płuca, układ moczowy, jama brzuszna, skóra albo tkanki miękkie. Dane epidemiologiczne są bardzo niepokojące. W ciągu ostatnich 20 lat podwoiła się liczba przypadków ciężkiej sepsy. Sepsa pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów związanych z zakażeniami. Globalne szacunki wskazują na dziesiątki milionów przypadków rocznie, jednak dokładne dane zależą od przyjętej metodologii i jakości rejestracji.

Kto może zachorować na sepsę?

Do grup największego ryzyka zachorowania z powodu sepsy należą:

• dzieci i osoby w podeszłym wieku,
• chorzy na nowotwory leczeni za pomocą chemio- lub radioterapii, ale też nieleczeni,
• osoby z chorobami metabolicznymi (np. cukrzyca),
• osoby z nieleczonymi wrotami zakażeń, np. otwarte rany,
• osoby uzależnione od alkoholu, narkotyków, stosujących anaboliki,
• chorzy na przewlekłe zakażenia bakteryjne (owrzodzenia, zakażenia układu moczowego).

W przypadku sepsy czas ma duże znaczenie. Szybkie rozpoznanie, rozpoczęcie leczenia zakażenia i podtrzymanie pracy zagrożonych narządów mogą poprawić rokowanie, dlatego przy objawach alarmowych nie należy czekać na ich samoistne ustąpienie.

Jakie są objawy sepsy?

Jakie zatem objawy powinny nas szczególnie zaniepokoić? Najczęściej będzie to nieprawidłowa ciepłota ciała – gorączka (temperatura powyżej 38°C) lub obniżenie temperatury poniżej 36°C (hipotermia) obserwowane w ciężkiej postaci sepsy. Przyspieszone tętno powyżej 90 uderzeń na minutę oraz przyspieszony oddech powyżej 20 na minutę.

Do innych, rzadziej występujących objawów należą wstrząs, zespół splątania (głównie u starszych pacjentów), wysypka, wzmożona potliwość, dreszcze, duszność, nudności, wymioty, biegunka, bóle głowy. W przypadku wystąpienia któregokolwiek lub kilku z tych objawów należy jak najszybciej udać się do lekarza.

W badaniach laboratoryjnych obserwuje się przede wszystkim zmiany jak poniżej:

• Morfologia krwi obwodowej – liczba krwinek białych może być podwyższona powyżej 12000/ml lub obniżona poniżej 4000/ml; towarzyszyć temu może niedokrwistość i małopłytkowość, a w rozmazie krwi występują młodsze formy krwinek białych i często ziarnistości toksyczne w ich cytoplazmie.
• Badanie ogólne moczu – białkomocz, zwiększona liczba krwinek czerwonych i białych, bakterie.
• Narastają enzymy wątrobowe AST i ALT, może także wystąpić żółtaczka (wzrost stężenia bilirubiny we krwi).
• Zmiany stężeń tzw. białek ostrej fazy – narasta CRP i inne białka charakterystyczne dla procesów zapalnych, obniża się stężenie albumin.
• Wzrasta lub obniża się stężenie glukozy w surowicy
• Wzrasta stężenie markerów nerkowych zwiastujących niewydolność nerek – mocznik i kreatynina.
• Narasta stężenie mleczanów – wynikające z zaburzenia oddychania.
• Zaburzenia w układzie krzepnięcia i fibrynolizy – wydłużony czas protrombinowy PT i kaolinowo-kefalinowy aPTT, wzrost D-dimeru, spadek stężenia fibrynogenu

Sepsa – jakie badania zrobić?

Najbardziej charakterystycznymi dla sepsy są dwa badania:

• Posiew krwi – posiew w kierunku bakterii lub grzybów i ocena lekooporności (antybiogram i mykogram), ale niewykrycie patogenów nie wyklucza sepsy.
• Posiewy z innych miejsc – posiewy moczu, plwociny, gardła czy innych płynów ustrojowych mogą pomóc w identyfikacji źródła infekcji.
• Wzrost stężenia prokalcytoniny – ważny marker procesu zapalnego, wzrasta głównie w odpowiedzi na rozwój infekcji bakteryjnych i grzybiczych, co pozwala na wczesne prognozowanie ryzyka posocznicy. Stężenie POCT wzrasta proporcjonalnie do ciężkości sepsy, co daje niepomyślne rokowanie.
• Morfologia krwi z rozmazem – pomaga ocenić liczbę białych krwinek (WBC), co może wskazywać na infekcję. Podwyższony lub obniżony poziom WBC może być sygnałem sepsy.

Badania laboratoryjne są ważne dla monitorowania pracy narządów, co ma znaczenie w  zapobieganiu lub ograniczeniu powikłań związanych z wystąpieniem zespołu uszkodzenia wielonarządowego MODS i wprowadzenia ewentualnych zmian w leczeniu. Dysfunkcja narządów niesie największe ryzyko śmierci i wyznacza ciężkość posocznicy. Najczęściej niewydolność dotyczy płuc, nerek, serca, ośrodkowego układu nerwowego oraz zaburzeń hematologicznych.

Jak uniknąć sepsy?

Czy jest możliwe ograniczenie ryzyka tak poważnych infekcji ogólnoustrojowych, o bardzo ciężkim przebiegu, jakim jest sepsa? Przede wszystkim nie lekceważmy jakichkolwiek zakażeń.

Szczególnie w okresie wakacyjnym istotne staje się zwracanie uwagi na niewielkie rany, takie jak drobne zakłucia w czasie pracy na działce, otarcie naskórka, czy grillowe oparzenia.

Nie ulegajmy jednak panice. Nie każde skaleczenie musi stanowić element otwierający wrota sepsie. Niemniej jeśli pojawią się objawy, które mogą ją sugerować, należy zachować najdalej idącą czujność i czym prędzej udać się do lekarza.

Nie bagatelizujmy nawet łagodnych z pozoru infekcji. Nieleczone  zakażenia układu moczowego są jedną z głównych przyczyn sepsy. Podobnie stany zapalne i niedrożność jelit lub infekcje układu oddechowego, szczególnie w okresie obniżonej odporności organizmu.

Zachowanie warunków higieny i właściwe postępowanie ze skaleczeniami i ranami oraz obserwacja stanu organizmu to podstawowe wymogi, które zmniejszają szanse rozwoju uogólnionego zakażenia.