Cytologia – co to za badanie?
Cytologia to jedno z badań profilaktycznych wykonywanych u kobiet. Pozwala wykryć niektóre nieprawidłowości komórek szyjki macicy, zanim pojawią się jakiekolwiek objawy choroby. Dzięki regularnym badaniom możliwe jest skuteczne leczenie zmian przednowotworowych i znaczące zmniejszenie ryzyka rozwoju raka szyjki macicy. Sprawdź, czym jest cytologia, jak wygląda badanie, kiedy je wykonać i jak interpretować wynik.
Czym jest cytologia ginekologiczna?
Cytologia ginekologiczna (cytologia szyjki macicy, test Pap) to podstawowe badanie przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy. Materiał pobiera się delikatną szczoteczką lub szpatułką ze strefy przekształceń szyjki macicy, czyli miejsca, gdzie najczęściej zaczyna się proces nowotworowy. Następnie komórki trafiają na szkiełko lub do podłoża płynnego i są analizowane pod mikroskopem.
W jednym rozmazie można uchwycić bardzo różne typy nieprawidłowości, w tym:
- cechy stanu zapalnego lub infekcji – należy jednak pamiętać, że cytologia służy przede wszystkim do oceny komórek szyjki macicy pod kątem zmian przedrakowych i nowotworowych,
- zmiany dysplastyczne (śródnabłonkowe neoplazje – wzrost nieprawidłowych komórek w nabłonku),
- wcześnie zmiany nowotworowe, które na tym etapie nie dają jeszcze widocznych objawów klinicznych.
Dlaczego każda kobieta powinna wykonywać badanie cytologiczne?
Rak szyjki macicy zazwyczaj nie pojawia się „z dnia na dzień” – rozwija się powoli, przechodząc przez etap zmian przednowotworowych, które można wychwycić i skutecznie leczyć, zanim staną się realnym zagrożeniem.
Warto pamiętać, że wczesne zmiany na szyjce macicy zwykle nie dają żadnych objawów – nie bolą, nie powodują krwawień, nie „dają znać” w codziennym funkcjonowaniu. Jedynym sposobem, by je zauważyć, jest systematyczne wykonywanie badań.
To właśnie dlatego regularna cytologia ma tak duże znaczenie: daje szansę na wykrycie nieprawidłowości w momencie, gdy leczenie jest najmniej obciążające, a rokowanie – bardzo dobre.
Cytologia klasyczna a cytologia płynna (LBC) – różnice
Cytologia płynna (LBC) jest coraz częściej wykorzystywana w programach profilaktyki raka szyjki macicy. Jej dodatkową zaletą jest możliwość wykonania z tej samej próbki testu HPV, bez konieczności ponownego pobierania materiału. Takie rozwiązanie ułatwia wdrażanie strategii tzw. co-testingu, czyli równoległego oceniania obrazu cytologicznego i obecności HPV.
Oba warianty cytologii polegają na pobraniu komórek z szyjki macicy, jednak różnią się sposobem przygotowania materiału do oceny mikroskopowej. Zobacz porównanie.
| Cytologia klasyczna | Cytologia płynna (LBC) | |
| Sposób utrwalenia materiału | Rozprowadzenie komórek bezpośrednio na szkiełku. | Komórki umieszczane w płynnym podłożu konserwującym, następnie przenoszone na szkiełko. |
| Jakość preparatu | Możliwe nakładanie się komórek, zasychanie i występowanie artefaktów. | Bardziej równomierny rozmaz z mniejszą ilością zanieczyszczeń (śluz, krew). |
| Możliwość dodatkowych badań z tej samej próbki | Ograniczona. | Ta sama próbka może posłużyć do testu HPV lub innych badań molekularnych. |
Cytologia i badanie HPV – czy warto je połączyć?
Główną przyczyną rozwoju raka szyjki macicy jest przewlekłe zakażenie onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Wirus jest przenoszony głównie drogą płciową i może prowadzić do stopniowego rozwoju zmian przednowotworowych w komórkach szyjki macicy.
Połączenie cytologii z testem HPV zwiększa skuteczność wykrywania zmian przedrakowych:
- test hrHPV (test HPV wysokiego ryzyka) bardzo dobrze wychwytuje zakażenia onkogennymi typami wirusa,
- cytologia pokazuje, czy w nabłonku szyjki macicy doszło już do zmian komórkowych.
Dzięki temu łatwiej jest wyłonić pacjentki wymagające dalszej diagnostyki, przede wszystkim kolposkopii – badania ginekologicznego, podczas którego lekarz ogląda szyjkę macicy, pochwę i srom w powiększeniu, korzystając ze specjalnego urządzenia optycznego działającego jak mikroskop.
Powiązane artykuły
Jak odczytać wynik cytologii?
Wyniki cytologii szyjki macicy najczęściej opisuje się w oparciu o System Bethesda – międzynarodowo przyjęty, ujednolicony sposób klasyfikacji zmian cytologicznych.
| NILM | Wynik prawidłowy. Nie stwierdza się cech śródnabłonkowej neoplazji ani nowotworu. |
| ASC-US | Skrót od „atypowe komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego o nieokreślonym znaczeniu”. Zmiany są na tyle subtelne, że trudno jednoznacznie określić ich przyczynę. Mogą wiązać się z przewlekłym stanem zapalnym, przejściową infekcją czy zakażeniem HPV. |
| ASC-H | Również mamy do czynienia z atypowymi komórkami nabłonka wielowarstwowego płaskiego, ale obraz budzi większy niepokój – nie można wykluczyć obecności zmian śródpłaskonabłonkowych dużego stopnia. |
| LSIL | Zmiana śródpłaskonabłonkowa małego stopnia. Najczęściej jest związana z zakażeniem wirusem HPV, które zazwyczaj mija samoistnie. |
| HSIL | Zmiana śródpłaskonabłonkowa dużego stopnia, czyli dysplazja w nabłonku wielowarstwowym płaskim. Może odpowiadać zmianom przedrakowy, które wymagają dalszej, bardziej zaawansowanej diagnostyki. |
Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza rozpoznania nowotworu. W większości przypadków wskazuje na konieczność wykonania dodatkowych badań lub częstszej kontroli.
Dlatego po otrzymaniu wyniku należy omówić go z lekarzem.
Kiedy i jak często wykonywać cytologię?
Częstotliwość wykonywania cytologii zależy od wieku, rodzaju zastosowanego testu, wcześniejszych wyników oraz indywidualnych czynników ryzyka. O terminie kolejnego badania decyduje lekarz zgodnie z aktualnymi rekomendacjami.
Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) cytologia może być wykonywana samodzielnie jako badanie przesiewowe lub jako element diagnostyki uzupełniającej po teście hrHPV.
U kobiet, u których cytologia wykonywana jest jako podstawowe badanie przesiewowe, przy prawidłowym wyniku kolejne badanie zleca się najczęściej w odstępie 1-3 lat. W przypadku nieprawidłowego wyniku częstotliwość kontroli zależy od rodzaju stwierdzonych zmian oraz wyniku testu HPV, jeśli został wykonany.
Obecnie coraz większe znaczenie w profilaktyce raka szyjki macicy przypisuje się testowi hrHPV – jeśli zostaną wykryte onkogenne typy HPV, cytologia płynna (LBC) może służyć jako badanie uzupełniające, które pozwala ocenić, czy zakażeniu towarzyszą nieprawidłowości w komórkach szyjki macicy.
Należy pamiętać, że nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza raka. W zależności od wyniku lekarz może zlecić powtórzenie badania, wykonanie testu hrHPV, kolposkopię lub inne badania.
Kobiety z grup podwyższonego ryzyka np. po leczeniu zmian przedrakowych szyjki macicy, mogą wymagać częstszych kontroli i w takim przypadku lekarz indywidualnie ustala schemat badań.
Dodatkowo w Polsce kobiety w wieku 25-64 lata objęte są przez NFZ programem profilaktycznym raka szyjki macicy.
Jak przygotować się do wymazu cytologicznego?
Aby wynik cytologii był wiarygodny, warto odpowiednio przygotować się do badania – dzięki temu pobrany materiał będzie „czysty”, a lekarz lub cytolog będzie mógł go rzetelnie ocenić. Obecność krwi, dużej ilości śluzu, resztek leków dopochwowych czy nasienia potrafi utrudnić lub wręcz uniemożliwić interpretację rozmazu. Dlatego przed wizytą:
- najlepiej przez 24–48 godzin powstrzymaj się od współżycia,
- nie stosuj globulek dopochwowych, irygacji ani innych środków dopochwowych w dniach poprzedzających badanie,
- umów cytologię poza menstruacją, ponieważ krwawienie może utrudniać ocenę materiału.
Przed pobraniem powiedz lekarzowi, jeśli niedawno miałaś infekcję intymną lub stosowałaś leczenie miejscowe. Stan zapalny i używane leki mogą wpływać na obraz cytologiczny, dlatego ta informacja jest ważna przy interpretacji wyniku.
Samo pobranie materiału zwykle trwa krótko i dla większości kobiet jest bezbolesne. Niektóre pacjentki mogą odczuwać niewielki dyskomfort związany z założeniem wziernika lub kontaktem szczoteczki z szyjką macicy.
Bibliografia
Bibliografia:
- Kornafel (red.), Nowotwory szyjki macicy, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 2011.
- M. Nowakowski, J. Kotarski, Rak szyjki macicy w Polsce i na świecie – w świetle danych o zapadalności i umieralności, „Przegląd Epidemiologiczny” 2011, t. 65, nr 1, s. 71–74.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, 2024, Algorytmy badań przesiewowych oraz postępowania w przypadku wyników nieprawidłowych w ramach Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy refundowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia – edycja po wprowadzeniu diagnostyki wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka.
