Wirus HPV. Kiedy wykonać test HPV?

Wirus HPV (Human Papillomavirus) to ludzki wirus brodawczaka odgrywający kluczową rolę w powstawaniu stanów przedrakowych i raka szyjki macicy. Do tej pory poznano niemal 200 różnych typów wirusa HPV. Około 40 z nich odpowiada za infekcje urogenitalne zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Wirusy te dzielimy na dwie grupy:

• wirusy niskoonkogenne (niskiego ryzyka): HPV typ 6, 11, 13, 30, 40, 42, 43, 44;
• wirusy wysokoonkogenne (wysokiego ryzyka): HPV typ 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 i 59.

Wirusy o niskim potencjale onkogennym związane są najczęściej z rozwojem łagodnych zmian zewnętrznych — brodawek płciowych i kłykcin kończystych lub płaskich, występujących w okolicach narządów rodnych (u kobiet w pochwie, na sromie, szyjce macicy, a u mężczyzn w obrębie penisa, moszny i krocza) lub w okolicach odbytu. Najczęściej występującymi w populacji genotypami są HPV typ 6 i 11. Zmiany mogą pojawić się w kilka tygodni lub miesięcy po kontakcie z zakażoną osobą, a leczenie bywa długie i często musi być powtarzane ze względu na nawroty.

Wirusy HPV o wysokim potencjale onkogennym prowadzą do rozwoju zmian dysplastycznych (CIN) i wykrywane są w ponad 90% komórek raka szyjki macicy. Przetrwałe zakażenie którymkolwiek z wysokoonkogennych typów stwarza wysokie ryzyko wystąpienia nowotworu. Najbardziej onkogennym typem jest HPV16, odpowiadający łącznie za ok. 55–60% wszystkich przypadków raka szyjki macicy, a kolejnym — HPV18, odpowiedzialny za ok. 25–35% przypadków. Łącznie te dwa typy odpowiadają za 75% przypadków raka. W Polsce u kobiet z rakiem szyjki macicy zdecydowanie najczęściej wykrywano HPV16 — u 70,1% kobiet z rakiem płaskonabłonkowym i 50,0% z rakiem gruczołowym.

Zakażenie wirusem HPV jest nieodzownym czynnikiem rozwoju raka szyjki macicy, ale infekcja może również powodować inne nowotwory: sromu, pochwy, odbytu, prącia oraz głowy i szyi (jamy ustnej, krtani, gardła, nasady języka, migdałków).

Na podstawie: Stanley M. Gynecol Oncol. 2010 May;117(2 Suppl):S5-10

Transmisja wirusem HPV

Do zakażeń HPV dochodzi głównie na drodze kontaktów seksualnych (penetracyjnych, niepenetracyjnych, analnych czy oralnych) oraz kontaktów skórnych, a w rzadkich przypadkach — w wyniku zakażenia okołoporodowego u dzieci. Ok. 75% aktywnych seksualnie osób na pewnym etapie życia ulega zakażeniu HPV, najczęściej w wieku 15–25 lat.

W większości przypadków (80–90%), po ok. 2–3 latach od zakażenia, dochodzi do samoistnej regresji i eliminacji wirusa przez układ odpornościowy (forma przejściowa). Zakażenie może jednak przybrać formę przewlekłą, trwającą miesiące lub lata — dotyczy to 10–20% kobiet. Przetrwała infekcja, w połączeniu z innymi czynnikami środowiskowymi lub genetycznymi, prowadzi do rozwoju nieprawidłowych zmian komórkowych (CIN) i w konsekwencji do raka. Ryzyko rozwoju raka szyjki macicy przy istniejącym zakażeniu HPV dodatkowo zwiększają m.in. długoletnia (5–10 lat) antykoncepcja hormonalna, palenie tytoniu czy inne infekcje przenoszone drogą płciową.

Przebieg zakażenia HPV i rozwoju nieprawidłowych zmian komórkowych w obrębie szyjki macicy. Współistnienie stanów zapalnych w obrębie narządu rodnego, jak również czynniki drażniące ułatwiają zarówno wniknięcie, jak i namnażanie się wirusa. Wirus HPV może występować w formie utajonej (latentnej), czyli niedającej żadnych objawów zewnętrznych ani nawet podejrzeń w badaniu cytologicznym, oraz w formie klinicznie jawnej, czyli objawowej (widoczne są wtedy brodawki, kłykciny).

Diagnostyka infekcji HPV

Postęp biologii molekularnej umożliwił bardzo precyzyjną diagnostykę infekcji HPV. Testy HPV znacznie zwiększają skuteczność profilaktyki i wczesnego wykrywania zmian chorobowych szyjki macicy, pozwalając określić ryzyko rozwoju nowotworu i dobrać odpowiednie postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne.

Przewaga testów HPV polega na ich wysokiej czułości, powtarzalności wyników i braku subiektywności, która towarzyszy cytologii, kolposkopii czy histopatologii. Ujemny wynik testu HPV wiąże się z bardzo niskim ryzykiem rozwoju zmian przedrakowych szyjki macicy w kolejnych latach — to właśnie ta wysoka wartość predykcyjna wyniku ujemnego jest jednym z powodów wydłużenia odstępów między badaniami przesiewowymi do 5 lat. Nie oznacza to jednak całkowitego braku ryzyka.

Test HPV HR jako podstawowe badanie przesiewowe

Od 1 sierpnia 2026 r. test HPV HR z genotypowaniem jest podstawowym badaniem w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy finansowanym przez NFZ, skierowanym do kobiet w wieku 25–64 lat. Badanie wykonuje się co 5 lat (bez skierowania). Jeśli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tej samej próbki wykonywana jest dodatkowo cytologia na podłożu płynnym (LBC). Test zastąpił tradycyjną cytologię jako badanie pierwszego wyboru w skriningu.

Wykonanie testu HPV pozostaje szczególnie zalecane również w przypadku nieprawidłowego wyniku cytologii (ASC-US, LSIL) u kobiet po 30 r.ż. — dalsze postępowanie (kolposkopia, biopsja) zależy jednak dziś od kilku czynników łącznie: genotypu wykrytego HPV, wyniku cytologii/LBC oraz wcześniejszej historii badań pacjentki, zgodnie z aktualnymi wytycznymi WHO.

Testy HPV zaleca się także w grupie pacjentek leczonych wcześniej z powodu zmian dysplastycznych CIN lub z nieprawidłowymi wynikami cytologii i ujemnym wynikiem kolposkopii/biopsji celowanej — w celu monitorowania regresji lub nawrotu choroby.

Zalecenia postępowania w zależności od wyniku badania cytologii i testu HPV

Postępowanie w przypadku prawidłowego wyniku cytologii i dodatniego testu HPV HR

Zastosowanie testu mRNA HPV

Test pozwala na diagnostykę infekcji przetrwałych i wskazuje na zwiększone ryzyko rozwoju zmian nowotworowych dzięki wykrywaniu aktywności onkogenów E6/E7 wirusa HPV. Może służyć jako test selekcyjny dla pacjentek z wynikiem ASCUS/LSIL, przed skierowaniem na kolposkopię lub biopsję. Cechuje się wysoką wartością diagnostyczną i prognostyczną niezależnie od wieku pacjentki.

Rak szyjki macicy

Rak szyjki macicy jest problemem ogólnoświatowym. W Polsce rocznie rozpoznaje się ok. 2500 przypadków raka szyjki macicy, a ok. 1600 kobiet rocznie umiera z jego powodu (dane NIO/NFZ, 2026 r.). To jeden z niewielu nowotworów, który można niemal całkowicie wyeliminować dzięki profilaktyce — zarówno pierwotnej, jak i wtórnej.

Aktualnie profilaktyka pierwotna polega na zastosowaniu szczepionki zapobiegającej zakażeniu HPV. Do profilaktyki wtórnej należą badania przesiewowe — test HPV HR i cytologia — pozwalające zapobiegać rozwojowi raka przez wczesne wykrycie zmian przedrakowych. Zgodnie z klasyfikacją WHO to właśnie badania przesiewowe HPV należą do profilaktyki wtórnej, a nie trzeciorzędowej — profilaktyka trzeciorzędowa dotyczy natomiast diagnostyki i leczenia już rozpoznanego nowotworu.

Zapobieganie zakażeniom HPV

Dostępnych jest kilka sposobów zmniejszających ryzyko zakażenia wirusem HPV:

Szczepienia profilaktyczne — najskuteczniejsze przed rozpoczęciem współżycia seksualnego, choć zalecane są też starszej młodzieży i dorosłym. Liczba dawek zależy od wieku osoby szczepionej:

• 9–14 lat (w chwili podania pierwszej dawki): schemat 2-dawkowy;
• 15 lat i więcej, a także osoby z obniżoną odpornością (niezależnie od wieku): schemat 3-dawkowy.

Aktualne zalecenia nie wymagają rutynowego wykonywania cytologii, testu HPV ani badania ginekologicznego przed szczepieniem przeciw HPV — podobnie jak w przypadku innych szczepień. Lekarz kwalifikujący może przy okazji zalecić wizytę u ginekologa jako element ogólnej profilaktyki, ale nie jest to warunek dopuszczenia do szczepienia.

Szczepionki nie chronią przed wszystkimi typami HPV, dlatego niezbędna pozostaje rutynowa kontrola cytologiczna i udział w programie badań przesiewowych, nawet po szczepieniu.

Pozostałe metody zmniejszające ryzyko:

• stosowanie prezerwatyw — zmniejsza (o ok. 60%), ale nie eliminuje całkowicie ryzyka zakażenia HPV i rozwoju CIN/raka szyjki macicy;
• ograniczenie ryzykownych zachowań seksualnych, ograniczenie liczby partnerów, opóźnienie wieku inicjacji seksualnej;
• unikanie stanów zapalnych szyjki macicy i innych infekcji przenoszonych drogą płciową (zwłaszcza Chlamydia trachomatis i HSV);
• ograniczanie czynników osłabiających odporność i sprzyjających rozwojowi HPV oraz raka: palenia tytoniu, długotrwałej antykoncepcji hormonalnej, nieodpowiedniej diety, małej aktywności fizycznej.

Zmiany przednowotworowe zwykle nie dają charakterystycznych objawów, które skłoniłyby do wizyty u ginekologa. Dlatego regularna kontrola cytologiczna oraz udział w programie badań przesiewowych z testem HPV HR są niezbędne do odpowiednio wczesnego wykrycia nieprawidłowości szyjki macicy i zapobiegania ich rozwojowi w kierunku raka.