Fosfor jest pierwiastkiem, który stanowi ok. 1% masy ciała człowieka. Oznacza to, że w ciele osoby dorosłej znajduje się go około 600–700 g. Największy procent tej masy znajduje się w kościach (85% w postaci hydroksyapatytu- związku chemicznego, którego jednym z głównych składników jest fosfor), a pozostała część ogólnej masy fosforu – w mięśniach, nerwach oraz we krwi obwodowej, gdzie zazwyczaj jest częścią innych związków- m.in. białek.
Z tego powodu odgrywa on niezwykle ważną rolę w tworzeniu kości, a także w utrzymywaniu wysokiego poziomu wytrzymałości mechanicznej szkieletu. Jest również niezbędny dla utrzymywania równowagi wodno-elektrolitowej oraz kwasowo-zasadowej w organizmie.
Pomimo że stanowi znaczną mniejszość całego fosforu w organizmie, to tylko poziom wolnego, nieorganicznego fosforu jest badany w teście stężenia w surowicy. Jego poziom zależy w znacznym stopniu od nawyków żywieniowych pacjenta, a także od poziomów wielu hormonów regulujących stężenie wielu związków we krwi. Z przewodu pokarmowego jest wchłaniany przez nabłonek jelitowy, a jego homeostaza (czyli wydalanie i zatrzymywanie w organizmie) zależy od nerek. Dlatego zaburzenia poziomu fosforanów są najczęściej spowodowane zaburzeniami czynności nerek.
Fosfor badanie – kiedy wykonać?
Badanie ma na celu diagnozowanie i ocenę zaawansowania:
- chorób kości
- przewlekłej choroby nerek
- kamicy nerkowej
- przewlekłego alkoholizmu.
Służy również do monitorowania stanu pacjentów dializowanych, a także pacjentów po operacji tarczycy. Jego poziomy należy również badać, jeśli podejrzewa się niedobór witaminy D i zespoły złego wchłaniania.
Poziom fosforanów we krwi powinno zawsze badać łącznie z poziomem wapnia, ponieważ są one od siebie zależne- wzrost stężenia jednego z nich prowadzi do spadku stężenia tego drugiego z organizmu. Ponadto w przebiegu wielu chorób, które zwiększają poziom wapnia we krwi, występuje automatycznie obniżenie stężeń fosforu.
Kto powinien wykonać badanie fosforu?
Poziomy fosforanów należy badać w przypadku występowania wszystkich powyższych okoliczności, a także przy podejrzeniu hipofosfatemii i hiperfosfatemii, ponieważ łagodne zaburzenia poziomów fosforanów są na ogół bezobjawowe. Badanie jest najczęściej przeprowadzane po nieprawidłowym wyniku testu wapniowego.
Niedobór tego pierwiastka (hipofosfatemia) jest stosunkowo rzadki, a jego objawy obejmują:
- osłabienie siły mięśni,
- niewydolność oddechową i serca,
- a także drgawki i śpiączkę.
Hiperfosfatemia (czyli zbyt wysoki poziom tego pierwiastka) najczęściej przebiega bezobjawowo, ale prowadzi do uszkodzenia nerek i pojawienia się w nich zwapnień. Przy bardzo wysokich wartościach obserwuje się objawy podobne do hipokalcemii – skurcze mięśni, splątanie i drgawki.
Przygotowanie do badania
Badanie należy wykonać rano na czczo, ponieważ jego poziomy wzrastają po posiłkach.
Materiał do badania
Niedobór fosforu
Niskie poziomy są oznaką hipofosfatemii. Ten stan chorobowy występuje stosunkowo rzadko i jest najczęściej spowodowany alkoholizmem, ciężkimi oparzeniami lub niedożywieniem. Przewlekła hipofosfatemia może być spowodowana zaburzeniami wchłaniania zwrotnego fosforu w nerkach- a co za tym idzie, zwiększonym jego wydalaniem wraz z moczem.
Do przyczyn takiego stanu należą: m.in.:
- nadczynność przytarczyc
- zespół Cushinga
- niedobór witaminy D
- zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipomagnezemia i hipokaliemia.
Hipofosfatemia występuje także często u pacjentów hospitalizowanych i niesie ze sobą ryzyko poważnych powikłań, takich jak tężyczka, zaburzenia hipotensyjne (niskie ciśnienie tętnicze), a nawet śpiączka.
Nadmiar fosforu
Wysokie poziomy są oznaką hiperfosfatemii. Jest to najczęściej spowodowane zaburzeniami czynności nerek i ich upośledzoną zdolnością do jego wydalania. Można to zaobserwować w przebiegu zaawansowanej niewydolności nerek. Innym powodem wzrostu poziomu fosforu w surowicy jest jego przemieszczenie się na zewnątrz komórek z powodu stanów chorobowych, takich jak kwasica ketonowa, zakażenia ogólnoustrojowe i rabdomioliza (choroba związana z bardzo dużym rozpadem tkanki mięśniowej).
