Badanie ACTH (Hormon adrenokortykotropowy)

Na pobranie krwi zgłoś się na czczo, najlepiej w godzinach porannych. Godzina pobrania ma znaczenie, ponieważ wydzielanie ACTH i kortyzolu zmienia się w ciągu dnia.

Przed badaniem:

• unikaj intensywnego wysiłku fizycznego,
• postaraj się ograniczyć silny stres,
• unikaj palenia tytoniu przed pobraniem,
• poinformuj personel o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach.

Nie odstawiaj leków samodzielnie. Jeśli przed badaniem konieczna jest czasowa przerwa w leczeniu lub pominięcie dawki, decyzję powinien podjąć lekarz.

Jeśli to możliwe, nie wykonuj oznaczenia podczas ostrej infekcji z gorączką, bezpośrednio po urazie, operacji lub w czasie znacznego obciążenia organizmu, ponieważ takie sytuacje mogą przejściowo wpływać na stężenie ATCTH i kortyzolu. Jeśli jednak lekarz zaleci wykonanie badania w takich okolicznościach, postępuj zgodnie z jego zaleceniami.

Zakresy referencyjne są zależne od zastosowanej metody analitycznej, jednostek, godziny pobrania i procedur konkretnego laboratorium. Wynik należy zawsze odnosić do przedziału referencyjnego umieszczonego na wyniku badania.

Pamiętaj, że wynik oznaczenia powinien być zawsze interpretowany przez lekarza w odniesieniu do objawów klinicznych, stężenia kortyzolu, pory pobrania krwi, przyjmowanych leków oraz pozostałych wyników badań. Pojedynczy nieprawidłowy wynik nie stanowi samodzielnej podstawy do rozpoznania choroby ani rozpoczęcia leczenia.

Cena badanie ACTH (Hormon adrenokortykotropowy) waha się od od 49,00 do 90,00 zł, w zależności od punktu pobrań.

ACTH, czyli hormon adrenokortykotropowy (kortykotropina), jest peptydowym hormonem wydzielanym przez przedni płat przysadki mózgowej pod wpływem kortykoliberyny (CRH) z podwzgórza. Pobudza korę nadnerczy przede wszystkim do syntezy i wydzielania kortyzolu.

Razem z CRH i kortyzolem uczestniczy w działaniu osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (oś HPA), która reguluje wydzielanie kortyzolu i pomaga organizmowi przystosować się do stresu.

Kiedy wykonać badanie stężenia ACTH?

Oznaczenie hormonu adrenokortykotropowego we krwi może być zlecone w przypadku podejrzenia zaburzeń wydzielania kortyzolu – zarówno jego niedoboru, jak i nadmiaru. Badanie ACTH może być pomocne m.in. w diagnostyce niedoczynności kory nadnerczy, w tym choroby Addisona, oraz hiperkortyzolemii, w tym zespołu Cushinga, oraz innych zaburzeń hormonalnych wpływających na stężenie kortyzolu.

Objawy, które mogą skłonić do wykonania badania ACTH to m.in.:

• przewlekłe zmęczenie i wyraźne osłabienie;
• niezamierzona utrata masy ciała lub zmniejszenie apetytu;
• zawroty głowy, zasłabnięcia albo niskie ciśnienie tętnicze;
• nudności, bóle brzucha, wymioty lub biegunka;
• obniżona tolerancja wysiłku i pogorszenie ogólnego samopoczucia.

Szczególną uwagę zwraca hiperpigmentacja, czyli ciemniejsze zabarwienie skóry lub błon śluzowych, pojawiające się bez wyraźnej przyczyny. Może ona występować w pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy, w której niedobór kortyzolu wiąże się ze zwiększonym wydzielaniem ACTH.

Oznaczenie ACTH może być również elementem diagnostyki osób z objawami hiperkortyzolemii, czyli nadmiaru kortyzolu. Należą do nich między innymi:

• przyrost masy ciała z przewagą odkładania tkanki tłuszczowej w obrębie tułowia;
• zaokrąglenie twarzy;
• nadciśnienie tętnicze;
• osłabienie mięśni, zwłaszcza kończyn dolnych i górnych;
• ścieńczenie skóry, łatwe powstawanie siniaków oraz szerokie, czerwono-fioletowe rozstępy;
• pogorszenie tolerancji glukozy lub rozwój cukrzycy;
• osteoporoza albo zwiększona podatność kości na złamania;
• zaburzenia miesiączkowania, trądzik lub nadmierne owłosienie u kobiet.

Wynik najlepiej interpretować razem z poziomem kortyzolu, objawami, wywiadem medycznym i wynikami innych badań zaleconych przez lekarza.

Badanie wymaga standardowego pobrania krwi żylnej, zwykle z żyły w zgięciu łokciowym. Materiał trafia następnie do laboratorium diagnostycznego.

Niskie ACTH może wystąpić wtedy, gdy przysadka mózgowa wydziela zbyt mało hormonu lub gdy nadmiar kortyzolu we krwi hamuje naturalną pracę osi podwzgórze–przysadka–nadnercza.

Do możliwych przyczyn obniżenia stężenia ACTH należą m.in.:

• Wtórna niedoczynność nadnerczy – jest związana z nieprawidłową pracą przysadki mózgowej. Przysadka wydziela wtedy zbyt mało ACTH, przez co kora nadnerczy nie otrzymuje wystarczającego sygnału do produkcji kortyzolu. Przyczyną mogą być m.in. guzy przysadki, stan po zabiegu neurochirurgicznym, radioterapia okolicy przysadkowej, uraz czaszkowo-mózgowy, krwawienie lub proces zapalny.
• Trzeciorzędowa (podwzgórzowa) niedoczynność nadnerczy – wynika z zaburzeń pracy podwzgórza. Podwzgórze produkuje kortykoliberynę, czyli CRH, która pobudza przysadkę do wydzielania ACTH. Jeśli CRH jest wydzielane w zbyt małej ilości, może dojść do obniżenia stężenia ACTH, a następnie do zmniejszenia produkcji kortyzolu przez nadnercza.
• Długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów – szczególnie stosowanie w większych dawkach i w leczeniu ogólnoustrojowym. Preparaty takie jak prednizon, prednizolon, deksametazon czy metyloprednizolon mogą hamować wydzielanie CRH przez podwzgórze oraz ACTH przez przysadkę. W efekcie dochodzi do osłabienia czynności osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, a przy dłuższym leczeniu także do zmniejszenia zdolności nadnerczy do samodzielnej produkcji kortyzolu. Ryzyko zahamowania osi HPA zależy m.in. od rodzaju preparatu, dawki, czasu leczenia i drogi podania. Z tego powodu leczenia glikokortykosteroidami nie należy przerywać nagle bez konsultacji z lekarzem.
• ACTH-niezależny zespół Cushinga – to sytuacja, w której nadmiar kortyzolu jest wytwarzany bezpośrednio przez nadnercza, a nie w odpowiedzi na stymulację ACTH. Może się tak dziać m.in. w przypadku autonomicznie czynnych guzów nadnerczy lub niektórych postaci obustronnego przerostu nadnerczy.

Niskie ACTH samo w sobie zazwyczaj nie powoduje charakterystycznych dolegliwości. Objawy wynikają przede wszystkim z niedostatecznej stymulacji nadnerczy przez ACTH i związanego z tym niedoboru kortyzolu, np. w przebiegu wtórnej lub trzeciorzędowej niedoczynności nadnerczy.

W niedoczynności nadnerczy zależnej od przysadki lub podwzgórza mogą występować:

• przewlekłe zmęczenie, osłabienie i gorsza tolerancja wysiłku,
• nudności, zmniejszony apetyt, ból brzucha lub niezamierzona utrata masy ciała,
• zawroty głowy, skłonność do niskiego ciśnienia tętniczego lub omdleń,
• rzadziej hipoglikemia, czyli zbyt niskie stężenie glukozy we krwi, szczególnie w określonych sytuacjach klinicznych,
• obniżony nastrój, apatia lub trudności z koncentracją.

W niedoczynności nadnerczy zależnej od przysadki lub podwzgórza zwykle nie występuje typowe ciemnienie skóry, charakterystyczne dla pierwotnej niedoczynności nadnerczy.

Podwyższone stężenie ACTH może wskazywać na zwiększoną stymulację kory nadnerczy, ale jego znaczenie zależy przede wszystkim od stężenia kortyzolu i kontekstu klinicznego. Wysokie ACTH może występować zarówno przy niedoborze kortyzolu, jak i w hiperkortyzolemii ACTH-zależnej. Jednak wysoki wynik nie zawsze wynika z choroby. Poziom hormonu może wzrosnąć także przejściowo, np. w odpowiedzi na silny stres, ostrą infekcję, uraz, zabieg operacyjny lub intensywny wysiłek.

Do możliwych przyczyn wysokiego ACTH należą m.in.:

• Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy, w tym choroba Addisona – nadnercza produkują zbyt mało kortyzolu, dlatego przysadka mózgowa zwiększa wydzielanie ACTH, próbując pobudzić je do pracy.
• Choroba Cushinga – ACTH jest wydzielane w nadmiarze przez gruczolaka przysadki. W efekcie nadnercza są nadmiernie pobudzane i mogą produkować zbyt dużo kortyzolu.
• Wrodzony przerost nadnerczy lub inne zaburzenia syntezy hormonów steroidowych – jeśli organizm ma trudność z wytwarzaniem kortyzolu, przysadka może zwiększać produkcję ACTH na zasadzie sprzężenia zwrotnego.

Jeśli wysokie stężenie ACTH we krwi wynika z pierwotnej niedoczynności nadnerczy, mogą pojawić się:

• przewlekłe osłabienie i zmęczenie,
• niezamierzony spadek masy ciała,
• niskie ciśnienie tętnicze,
• nudności, ból brzucha lub inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
• zwiększone łaknienie soli,
• przebarwienia skóry i błon śluzowych.

Pilnej pomocy medycznej wymaga nagłe pogorszenie stanu z nasilonym osłabieniem, wymiotami, bólem brzucha, spadkiem ciśnienia, splątaniem lub omdleniem. Takie objawy mogą wskazywać na przełom nadnerczowy.

Jeśli wysokiemu ACTH towarzyszy nadmiar kortyzolu, objawy mogą obejmować:

• przyrost masy ciała, szczególnie w okolicy tułowia,
• osłabienie mięśni, zwłaszcza ramion i ud,
• nadciśnienie tętnicze,
• zaburzenia tolerancji glukozy,
• łatwe powstawanie siniaków,
• szerokie, purpurowe rozstępy,
• pogorszenie nastroju,
• zaburzenia miesiączkowania.

Podejrzenie zespołu Cushinga wymaga ukierunkowanej diagnostyki hormonalnej. Pojedyncze oznaczenie nie jest wystarczające do rozpoznania tej choroby.